Газар зохион байгуулалт, геодези, зураг зүйн ерөнхий газрын төрийн архив

Газар зохион байгуулалт, геодези, зураг зүйн ерөнхий газрын төрийн архив газрын салбарын архивын үйл ажиллагааг зохион байгуулж ажилладаг.

Төрийн архив:

Геодези, зураг зүйн мэдээллийн сан хөмрөг

Агаар, сансрын зургийн мэдээллийн сан хөмрөг

Газар зохион байгуулалтын мэдээллийн сан хөмрөг

Кадастрын мэдээллийн сан хөмрөг

гэсэн 5 сан хөмрөгтэйгээр үйл ажиллагаа явуулахын зэрэгцээ төрийн болон албаны нууцыг хадгалж, хамгаалах үйл ажиллагааг хэрэгжүүлдэг.

Тус архивт:

  • Улсын газар зохион байгуулах экспедици (1954-1970 он)
  • Газар зохион байгуулалт, хайгуул зураг төслийн институт (1970-1992он)
  • Газрын бодлогын хүрээлэн (1992-1997 он)
  • Улсын геодези, зураг зүйн газар (1997-2002 он)
  • Газрын харилцаа, барилга, геодези, зураг зүйн газар (2002-2012 он)
  • Газрын харилцаа, барилга, геодези, зураг зүйн газар (2013-2015 он)
  • Газар зохион байгуулалт, геодези, зураг зүйн газар (2016-2023 он)
  • Газар зохион байгуулалт, геодези, зураг зүйн ерөнхий газар (2024 оноос)-ын баримтуудыг төвлөрүүлэн хадгалж байна.

Төрийн архив Архив, албан хэрэг хөтлөлтийн тухай хуулийн 16 дугаар зүйлийн 16.2-т “16.2.Төрөлжсөн архив ашигт малтмал, геологи хайгуул, уул уурхай, газрын харилцаа, геодези, зураг зүй, байгаль орчин, ус цаг уур, улсын бүртгэлийн зэрэг тухайн салбар, хуулийн этгээдийн үйл ажиллагааны чиглэлээр хөмрөгийн зохион байгуулалт болон бүрдүүлэлт, хадгалалт, ашиглалт, тоо бүртгэлийн хувьд онцлог бүхий баримт бичгийг улсын хэмжээнд төвлөрүүлэн байнга хадгалах бөгөөд тухайн асуудлыг хариуцсан төрийн захиргааны байгууллагын бүтцэд ажиллана.” заасны дагуу үйл ажиллагаагаа явуулдаг.

Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Архивын ерөнхий газрын даргын 2007 оны 11 дүгээр сарын 29-ний өдрийн 148 дугаар тушаалаар Төрийн архивын статустай болж батламж олгосон. Ингэснээр тус архив газар зохион байгуулалт, геодези, зураг зүйн салбарын үйл ажиллагааны хүрээнд бий болсон, салбартай холбоотой бүхий л баримтыг төрийн нэрийн өмнөөс байнга хариуцан хадгалж хамгаалах, баяжуулж нөхөн бүрдүүлэх, үйлчилгээ үзүүлэх үүрэгтэй ажиллаж байна.

2012 онд салбарын үйл ажиллагааны цар хүрээ өргөжсөнөөр баримтын тоо хэмжээ, ашиглалт ч мөн өсөн нэмэгдэж баримтын хадгалалт хамгаалалтыг сайжруулах шаардлагатай уялдуулан Газрын харилцаа, геодези, зураг зүйн газар (хуучин нэрээр)-т газрын харилцааны салбарын архивуудын үйл ажиллагааг хариуцсан Мэдээллийн төв нэртэй хэлтсийг шинээр байгуулсан.

21 аймаг, 359 сум, нийслэлийн 9 дүүргийн хэмжээнд геодези, зураг зүйн үйл ажиллагаа болон газрын кадастрын бүртгэл зураглал, нэгдсэн тоо бүртгэлийн үйл ажиллагаа нэмэгдэж байгаатай холбоотойгоор архивын баримтын тоо хэмжээ нэмэгдэж, орон нутагт салбарын баримтыг хадгалж, хамгаалах, ашиглах архивыг бий болгох, үйл ажиллагааг зохион байгуулах, шаардлагатай байр, тоног төхөөрөмжөөр хангах, архивын ажилтны орон тоог бий болгох зайлшгүй шаардлага тулгарч байлаа.

Баримтын хадгалалт, хамгаалалтыг сайжруулахаар 2013-2016 онд архивын тоног төхөөрөмжийг шинэчлэн стандарт шаардлагад нийцсэн нягтруулсан шүүгээгээр тоноглож төрийн архивуудын дунд жишиг архив болсон.

2016 онд Архив, мэдээллийн төв болон өөрчлөгдөж, 2018 оноос Геодези, байр зүйн сан хөмрөг, Агаар, сансрын зургийн сан хөмрөг, Кадастрын мэдээллийн сан хөмрөг, Газар зохион байгуулалтын сан хөмрөг гэсэн 4 сан хөмрөгтэйгээр архивын үйл ажиллагааг зохион байгуулж төрийн болон албаны нууцын хадгалалт, хамгаалалтын асуудлыг хариуцан ажилласан.

2018 онд Салбарын архивын баримтыг цахимжуулах цахим мэдээллийн нэгдсэн сан бүрдүүлэх ArchivePro программ хангамжийг нэвтрүүлж архивын баримтыг цахимжуулж дуусган, 2022 оноос Төрийн архивын цахим систем /www.archive.gazar.gov.mn/ болгон хөгжүүлж, аймгуудын Газрын харилцаа, барилга, хот байгуулалтын газрын архивын баримт, төрийн архивын 64940 хадгаламжийн нэгжийн баримтыг бүртгэн оруулж, 2024 оноос цахим системээр үйлчилгээ үзүүлэхээр хэрэглээнд нэвтрүүлсэн.

Сан хөмрөгийн баримтууд салбарын хэмжээнд 1954 оноос эхлэн явуулсан үйл ажиллагааны үр дүнд бий болсон бөгөөд нийт 78702 хадгаламжийн нэгж (ХН)-ийн 3 732 193 хуудас баримт, Монгол орны хосгүй үнэт түүхэн газрын 200 гаруй зураг, төрийн болон албаны нууцын зэрэглэлийн зураг, баримтууд хадгалагдаж байдаг.

Архивын сан хөмрөгүүдийн баримтын нэгдсэн тоо хэмжээг Хүснэгт 1-д үзүүлэв.

Хүснэгт 1

Д/д

Геодези, байр зүйн сан хөмрөг

Газар зохион байгуулалтын сан хөмрөг

Агаар, сансрын зургийн сан хөмрөг

Кадастрын мэдээллийн сан хөмрөг

Байгууллагын баримтын архивын сан хөмрөг


ХН

Хуудас

ХН

Хуудас

ХН

Хуудас

ХН

Хуудас

ХН

Хуудас

40539

457915

18170

619715

10734

391580

3753

1151363

5506

1111620

Нийт

78702 ХН, 3732193 хуудас

Мөн төрийн архивын хөмрөг үүсгэгч 92 аж ахуйн нэгж, байгууллага байдаг бөгөөд эдгээр хөмрөг үүсгэгчээс жил бүр 10-23 иргэн, аж ахуйн нэгжийн 30-75 хадгаламжийн нэгжийн байнга болон түр хадгалах 2200-5000 хуудас баримтыг салбарын төрийн архивт шилжүүлж байна.

Салбарын төрийн архивт хадгалагдаж байгаа 110-250 гаруй жилийн түүхтэй түүхэн газрын зургийн эрдэм шинжилгээ судалгааны ажлыг “Монголын түүхэн газарзүйн нийгэмлэг”-тэй хамтран гүйцэтгэсний үр дүнд “Нутгийн зураг” цуврал цомгийг 3 боть ном хэвлүүлснээр архивын түүхэн баримтыг олон нийтэд нээлттэй болгоход чухал ач холбогдолтой бүтээл болсон.

Archive image

Зураг 1. Нутгийн зураг цуврал түүхэн ном

Мөн Улсын төв номын сан, Үндэсний төв архив, орон нутгийн музей зэрэг байгууллагуудад XVIII-XX зууны эхэн үед хамаарах 800 гаруй хуучин газрын зураг хадгалагдаж байгаа бөгөөд эдгээр үнэт баримтыг түүхэн газрын зургийн цомгийн жишгээр үргэлжлүүлэн судалж, хэвлүүлэх тухай Засгийн газрын 2020 оны 01 дүгээр сарын 22-ны өдрийн 26 дугаар тогтоолыг батлуулсан.

Салбарын түүхэн хөгжил, оруулж байгаа хувь нэмэр, ач холбогдлыг олон нийтэд таниулан сурталчлах, оюутан сурагчдад мэдлэг олгохоор архивын баримтад тулгуурлан Засгийн газрын 12 дугаар байрны нэгдүгээр давхрын 176м 2талбайд байнгын үзэсгэлэн байгуулсан.

Archive image Archive image

Зураг 2. Салбарын түүх, үйл ажиллагааг сурталчлан таниулах байнгын үзэсгэлэн

Геодези, байр зүйн зургийн хөмрөг

Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт хийгдсэн геодези, зураг зүйн ажлыг нэгдсэн төлөвлөгөөтэйгээр төвлөрүүлэн явуулж, түүний материаллаг баазыг бэхжүүлэх зорилгоор БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1970 оны 232 дугаар тогтоолоор УГЗЗГ /Улсын геодези, зураг зүйн газар/ байгуулагдсан.

Энэ үед 6 төрлийн масштабын байр зүйн зураг, фотоплан, фотосхем, агаарын зургийн негатив, репродукц, дэлгэмэл монтаж зэргийг БХЯ /Батлан хамгаалах яам/, ТЭХҮГЯ /Түлш, эрчим хүчний үйлдвэр, геологийн яам/, ХААЯ /Хөдөө аж ахуйн яам/-наас авч фондлон “Геокарт” фонд нэртэйгээр анхны фонд байгуулагдан Монгол орныг батлан хамгаалах, нийгэм эдийн засгийн хөгжлийн түвшинтэй уялдан хөгжиж ирсэн юм.

1971 онд 1:1 000 000, 1:500 000, 1:200 000, 1:100 000-ны масштабтай байр зүйн зургийг улсын хэмжээнд анх удаа тоолж, нэгдсэн бүртгэлд авч, газрын зургийн нууцлалт, ашиглалтын түр заавар боловсруулан ББМҮЯ /Барилга, барилгын материалын яам/, НАХЯ /Нийгмийг аюулаас хамгаалах яам/-аар батлуулж мөрдүүлж эхэлжээ.

Геодези, зураг зүйн мэдээлэл нь 1932 оноос хойш бий болсон мэдээллийг хадгалах, хамгаалах, баяжуулах, мэдээллийн сан бүрдүүлэх, түгээх үйл ажиллагааг явуулж байна. Тус сан хөмрөгт 16389 хадгаламжийн нэгжийн 377424 хуудас бүхий цаасан суурьтай болон 1000 гаруй цахим тээгчид хадгалагдсан цахим мэдээлэл бүхий доорх баримтууд хадгалагдаж байна. Үүнд:

  • Монгол орны нутаг дэвсгэрийг бүхэлд нь хамран 1963-2016 онд хийж гүйцэтгэсэн триангуляци, гравиметрийн, нивелирийн сүлжээний цэг тэмдэгтийн каталоги, тайлан, солбицол, болон бусад холбогдох баримт материал,
  • 1:10000, 1:25000, 1:50000, 1:100000, 1:200000, 1:500000, 1:1000000-ны масштабтай байр зүйн цаасан болон тоон зургууд,
  • Монгол орны хилийн дагуу хийгдсэн зураглалын ажлын баримт материал,
  • Монгол орны газар зүйн нэрийн баримт материал,
  • Хот суурин газрын кадастрын зураг,
  • Сургалтын газрын зураг, атласууд байна.

Archive image

Газар зохион байгуулалтын хөмрөг

Монгол улсад газар зохион байгуулалтын салбар 1954 онд үүсч хөгжсөн ба МАХН-ын Төв хороо, Сайд нарын зөвлөлийн 1974 оны 19 дүгээр тогтоолоор Газар зохион байгуулалтын мэдээллийн сан үүссэн байна. Газар зохион байгуулалтын мэдээллийн сангийн анхны баримт нь 1959 оны аж ахуй хоорондын газар зохион байгуулалтын эх материал юм. Үүний дараа 1961 оны атрын судалгаа, бэлчээр усжуулалтын судалгаа, аж ахуйн дотоод газар зохион байгуулалтын судалгаа, хөрсний судалгаа, ургамлын судалгаа, газар зохион байгуулалтын ажилд холбогдох заавар, журам бүхий доорх баримтууд байна. Үүнд:

  • Аж ахуй хоорондын газар зохион байгуулалтын судалгааны баримтууд- 447 ХН,
  • Атар, бэлчээр, хөрс, ургамал, усжилтын судалгааны баримтын эх материал –2952 ХН,
  • Газрын маргаан болон бусад баримт -25 ХН,
  • Бэлчээр, хот суурин, атаршсан болон тариалан, тусгай хамгаалалттай газар нутгийн төлөв байдал, чанарын улсын хянан баталгаа -1185 ХН,
  • Газрын нэгдмэл сангийн тооллого, тайлан -452 ХН,
  • 1:25 000-1:100 000-ны масштабтай байр зүйн зураг-8462 ХН, нийт 14436 хадгаламжийн нэгж баримт хадгалагдаж байна.

Баримтууд тайлан болон цаасан, калкин, синкен зураг, хилийн цэсийн байр зүйн зураг, цахим байдлаар хадгалагдаж байна. Эдгээр судалгааны баримтууд нь байгууллагын албан хэрэгцээнд болон эрдэм шинжилгээ, судалгааны байгууллагууд, оюутан сурагчид, газрын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг мэргэжлийн байгууллагуудад гарын авлага болон хэрэглэгдэж байдаг.

Archive image Archive image Archive image Archive image Archive image Archive image Archive image Archive image

Агаар, сансрын зургийн хөмрөг

Монгол улсын нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд 1967-1990 онд ЗХУ (хуучин нэрээр)-ын Батлан хамгаалах яамны Цэргийн агаар мандлаас газрын зураг авах газар, Москва, Новосибирск хотуудын Аэрогеодезийн үйлдвэр болон УГЗЗГ (хуучин нэрээр)-аас хариуцан улс эх орныг зурагжуулах ажлыг хийж эхэлсэн. Монгол улсын нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд агаар мандлаас зураг авах ажиллагаа 1967 оноос, сансрын хиймэл дагуулаас зураг авах ажиллагаа 1972 оноос эхэлсэн байна.

Энэ хугацаанд агаар мандлаас авсан газрын зургийн дийлэнх хувийг 1:32 000, 1:45 000, 1:60 000, 1:100 000-ны масштабтай зураглал, сансрын хиймэл дагуулаас авсан газрын зургийн дийлэнх хувийг 1:200 000-1:1 000 000-ны масштабтай зураглал эзэлж байгаа юм.

Агаар, сансрын зургийн мэдээллийн санд дараах баримтууд хадгалагдаж байна. Үүнд:

  • 1961-1983, 1980-1994 онд хийгдсэн агаарын зураг- 354511 хальс;
  • 2002 оны БНМАУ, БНХАУ-ын хилийн шугамын дагуух агаарын зураг – 6000 хальс;
  • Сэдэвчилсэн /геологи, хөрс, ус, ургамал.../ зураг – 2218 хуудас зураг;
  • 1:200 000-1:1 000 000-ын масштабтай сансрын зургийн фото план, түүний хэвлэлийн эх – 313 хуудас зураг;
  • Хот суурин газрын том масштабын байр зүйн зураг – 222 хуудас;
  • Ортофото зураг -3511 хуудас;
  • Агаарын зургийн репродуцки - 4014 ширхэг;
  • Монголын түүхэн газрын зураг - 272 хуудас;
  • Улаанбаатар хот болон төв суурин газрын агаарын зураг - 2252 хальс;
  • Сансрын зураг цахим хэлбэрээр - 1512 файл байна.

Агаараас авсан газрын зургийг дараах зорилгоор авч ашиглаж байна. Үүнд:

1. Геологи, хайгуул ашигт малтмал:

  • Ашигт малтмалын орд түүний тархацыг тогтоох, геологийн нарийвчилсан зураглал хийхэд агаар мандлаас авсан 1:17000, 1:32000, 1:45000, 1:60000-ны масштабтай газрын гэрэл зургийн хэрэглээ их байдаг.

2. Ойн аж ахуй, түүний нөхөн сэргээлтэд:

  • Ойн тархацын байдал, түүний нөөц, нөхөн сэргээлт, ойн судалгааны нарийвчилсан зураглал хийхэд агаар мандлаас авсан 1:17000, 1:32000, 1:45000-ны масштабтай газрын гэрэл зургийн захиалга зонхилж байдаг.

3. Ургамал, хөрс, газар тариалан:

  • Ургамлын ургацын байдал, түүний тархалт, чийгшилт, хөрсний элэгдэл, түүний тархалт, чийгшилт, газар тариалангийн талбайн хэмжээ тодорхойлох зэрэгт 1:17000, 1:32000-ны масштабтай газрын гэрэл зургийг ашиглаж байна.

Archive image

Кадастрын мэдээллийн сан хөмрөг

“Кадастрын зураглал ба газрын бүртгэл” төсөл 2002 оноос хэрэгжиж эхэлснээр анх удаа системчилсэн кадастрын хэмжилт, зураглалын ажлыг геодезийн хэмжилтийн аргаар гүйцэтгэж, газрын бүртгэлийн мэдээллийн сан байгуулж холбогдох мэдээ, мэдээллийг мэдээллийн санд оруулснаар Монгол улсад нэгж талбар дээр суурилсан Үндэсний газрын мэдээллийн систем байгуулагдсан.

Төслийн хүрээнд кадастрын хэмжилт, зураглалын ажлыг 2002-2009 онд 3 үе шаттайгаар Улаанбаатар хот, 21 аймаг, 330 сум, 55 суурин газрыг хамарсан нийт 1549158 га талбайд 364117 нэгж талбарт хийж гүйцэтгэсэн. Уг ажлыг гүйцэтгэснээр газар тариалангийн талбайг зураглаж, Улаанбаатар хотын газар нутгийн 98%-ийг бүртгэсэн. Улсын төсвийн хөрөнгөөр хийгдсэн энэ ажлын үр дүнд 21 аймаг 340 сум, 55 суурин газарт бий болсон 577467нэгж талбарын хувийн хэрэг үүсгэн тухайн аймаг, сумын газрын албанд хадгалагдаж байна.

Archive image Archive image

Зураг 1. Нэгж талбарын хувийн хэрэг хадгалагдаж байсан байдал.

Газар эзэмших, ашиглах, өмчлөх үйл ажиллагаа тасралтгүй явж байгаатай холбоотойгоор эдгээр цаасан суурьтай баримт нэмэгдэн, хадгалах байр талбай, хадгалж хамгаалах орчин хангалтгүйгээс хувь хүн, иргэн аж ахуйн мэдээлэл бүхий баримтууд үрэгдэх, мэдээлэл алдагдах, устаж үгүй болох асуудал тулгарсан тул холбогдох хуулиудад заасны дагуу эдгээр баримтуудыг төрийн архивт төвлөрүүлэн хадгалах зорилгоор 2018 онд Кадастрын мэдээллийн сан хөмрөгийг байгуулсан.

ГЗБГЗЗГ-ын даргын 2018 оны 08 дугаар сарын 10-ны өдрийн А/134 дүгээр тушаалаар баталсан “Аймаг, нийслэлийн газрын кадастрын мэдээллийн санг өндөр, тусгагийн нэгдсэн тогтолцоонд шилжүүлэн засварлаж, улсын кадастрын нэгдсэн мэдээллийн системд холбох, үйлчилгээнд нэвтрүүлэх ажлын заавар”-т нэгж талбарын хувийн хэргийн цаасан сууртай баримтыг төрийн архивт актаар хүлээлгэн өгөхөөр заасан.

Уг заалтын дагуу 2019-2023 онд нийслэлийн 9 дүүргийн өмчлөх эрх үүссэн 2003-2015 оны 147614 нэгж талбарын хувийн хэргийн 3753 хадгаламжийн нэгжийн 1151363 хуудас баримтыг хүлээн авч Кадастрын мэдээллийн сан хөмрөгт архивлаад байна.

Archive image Archive image

Зураг 2. Хүлээлгэн өгч байгаа болон хүлээн авсан баримт

НИЙСЛЭЛИЙН ХЭМЖЭЭНД 2003-2015 ОНД ГАЗАР ӨМЧЛӨХ

ЭРХ ҮҮССЭН НЭГЖ ТАЛБАРЫН ХУВИЙН ХЭРГИЙН БАРИМТ

д/д

Дүүргийн нэр

Нэгж талбарын хувийн хэргийн тоо

Хадгаламжийн нэгжийн тоо

Хуудасны тоо

1

Баянгол дүүрэг

6030

255

59659

2

Чингэлтэй дүүрэг

17309

511

153164

3

Сүхбаатар дүүрэг

9104

282

82719

4

Багануур дүүрэг

23066

550

182860

5

Багахангай дүүрэг

7269

145

54184

6

Хан-Уул дүүрэг

15041

431

125483

7

Налайх дүүрэг

5295

211

45544

8

Баянзүрх дүүрэг

35543

700

229963

9

Сонгинохайрхан
/2003-2013/

28957

668

217886

147614

3753

1151363